https://fr.123rf.com

W tym roku od 24 do 30 września będziemy obchodzić międzynarodowy Tydzień Książek Zakazanych (Banned Books Week). Akcja została zainicjowana w Stanach Zjednoczonych, po raz pierwszy Tydzień ten świętowano w 1982 roku. Celem kampanii stało się uświadomienie ludziom, jak cenną wartością jest słowo i możliwość wolnej, niczym nieograniczonej wypowiedzi. Próbowano w ten sposób zwrócić uwagę opinii publicznej na obecność cenzury w życiu publicznym, ale i codziennym, na ograniczenie dostępności pewnych źródeł czy dzieł literackich. Tradycja, która podkreśla znaczenie wolności intelektualnej, ma też na celu podkreślenie, jakie niebezpieczeństwa kryją się za wycofywaniem z księgarń czy bibliotek pozycji uznanych z różnych względów (religijnych, obyczajowych, politycznych) za niepożądane.

http://www.gadzetomania.pl

Tydzień Zakazanych Książek to także swoista próba przeciwdziałania zakazywania książek w szkołach, bibliotekach i księgarniach. Amerykańskie Stowarzyszenie Bibliotek zwraca uwagę, że osoby apelujące o wycofanie konkretnych pozycji z niekontrolowanego dostępu, mogą kierować się jak najlepszymi intencjami, często mają na uwadze dobro dzieci, pragną je chronić przed wulgarnym językiem czy niewłaściwymi treściami. Jednak zgodnie z tamtejszą Kartą Praw Bibliotek rodzice mogą zabronić czytania wskazanych książek jedynie swoim dzieciom, ale nie cudzym.

Cenzura intelektualna to nie wynalazek XX czy XXI wieku. Pierwsze zakazy dotyczące przechowywania i czytania różnych ksiąg pojawiły się już w IV wieku naszej ery za sprawą umacniającego swą pozycję w Cesarstwie Rzymskim kościoła rzymskokatolickiego. Cenzurą zostały objęte dzieła uznane przez Kościół za heretyckie, czyli niezgodne z nauką kościoła. Na indeks trafiły m.in. dzieła Ariusza, Nestoriusza oraz pisma manichejskie. W 435 roku Teodozjusz II i Walentyn III wydali rozkaz spalenia wszystkich dzieł Nestoriusza.

https://pl.wikipedia.org/wiki/Indeks_ksi%C4%85g_zakazanych

Kościelny indeks ksiąg zakazanych kojarzy się przede wszystkim z czasami średniowiecza, reformacji, kontrreformacji oraz działalnością Inkwizycji. Pierwsze zakazy mają związek z ruchami heretyckimi, które zapoczątkowały tłumaczenie Biblii na języki narodowe. Aby powstrzymać działalność waldensów i albigensów, synod prowincjonalny w Tuluzie w 1229 roku zakazał posiadania Pisma Świętego przez osoby świeckie. Wraz z wynalezieniem i popularyzacją ruchomej czcionki drukarskiej zaczęły pojawiać się nowe tłumaczenia Biblii oraz traktaty protestanckie. W roku 1486 Rada Frankfurtu ustanowiła pierwszy urząd kontroli publikacji. W 1542 roku powołano do życia świętą Inkwizycję. W 1543 natomiast kardynał Caraffa wydał zakaz druku książek bez zezwolenia Inkwizycji.

Obraz Pedra Berruguete’a, przedstawiający próbę ognia, w której spłonęły księgi katarów, a przetrwały pisma chrześcijańskie http://gadzetomania.pl

Powszechny Indeks Ksiąg Zakazanych (Index librorum prohibitorum) ukazał się po raz pierwszy w 1559 roku. Na indeksie znalazły się księgi, których treść lub poglądy autora niezgodne były z nauczaniem Kościoła. W tymże roku papież Paweł IV wydał bullę, na mocy której odwołano wszystkie pozwolenia na dostęp do ksiąg zakazanych. Zakaz obowiązywał wszystkich urzędników kościelnych, biskupów, kardynałów, nawet panujących i cesarzy.
Na Indeksie znalazły się dzieła naukowe z zakresu astronomii, filozofii oraz literatura piękna. Szczególnie tępione były wszelkie osiągnięcia z zakresu nowożytnej nauki, jej kontrowersyjnych, podważających (według Kościoła) istnienie Boga. Przykładem doskonale to ilustrującym jest księga O obrotach sfer niebieskich autorstwa naszego Mikołaja Kopernika. Dotyczyło to również takich autorów, jak Galileusz, Kant, Kepler, Rousseau, Wolter, Giordano Bruno, Modrzejewski, Luter, Kalwin, Pascal, Rey, Towiański, Owidiusz czy markiz de Sade.

 

https://pl.wikipedia.org
https://pl.wikipedia.org

Czasy Inkwizycji dawno minęły, ale nie znaczy to, że cenzura w kościele przestała obowiązywać. Co prawda 32. wydanie Indeksu ukazało się w 1948 roku, ale zaniechano jego publikacji nie tyle z powodu złagodzenia zasad doktryny kościelnej, ile z braku możliwości wyciągnięcia konsekwencji wobec osób, które nie stosują się do określonych zaleceń. Kościół uznaje wartość Indeksu jako strażnika moralności i dobrych obyczajów, nie waha się też wyrażać otwarcie krytycznych uwag. Miało to miejsce w przypadku Kodu Leonarda da Vinci Dana Browna i serii przygód o Harrym Potterze Joanne K. Rowling.
Wiele publikacji znalazło się na liście książek zakazanych z różnych powodów – przeważnie obrażały one uczucia religijne, moralne, wyrażały poglądy sprzeczne z ogólnie przyjętymi.

Fot. dccarbone/http://bit.ly/Ka8PmH/CC-BY SA http://bit.ly/18p3uOE

W XX wieku ze względów politycznych w różnych krajach objęto zakazem publikacji i rozpowszechniania różne pozycje. Przykładowo w Związku Radzieckim dotknęło to Archipelagu GUŁag Sołżenicyna, Doktora Żiwago Pasternaka (autor został nawet zmuszony do odmowy przyjęcia przyznanej mu literackiej Nagrody Nobla), Rok 1984 Orwella. Nazistowskie Niemcy w 1942 roku, aby wyeliminować przejawy chrześcijaństwa, zakazały posiadania Biblii, którą miał zastąpić Mein Kampf Hitlera. Manifest komunistyczny Marksa i Engelsa w 1933 roku znalazł się wśród pozycji palonych publicznie przez nazistów. To samo spotkało książkę Remarque’a Na zachodzie bez zmian (za zniewagę Wermachtu), jak i Przemianę Kafki.
W Stanach Zjednoczonych wyklucza się książki z ogólnego obiegu najczęściej z powodów moralno-obyczajowych. I tak Lot nad kukułczym gniazdem Keseya za wulgarne słownictwo, opisy brutalności, a także za ujawnienie nieludzkich praktyk stosowanych w szpitalach psychiatrycznych. Za szerzenie poglądów feministycznych zakazano Norę czyli dom lalki Ibsena (1883). Książki Marka Twaina znalazły się na indeksie z powodu rasistowskiego języka i niskiego poziomu. Podobnie potraktowano Przeminęło z wiatrem Margaret Mitchell. Nagi lunch Burroughsa uznano za obsceniczną w Bostonie lat 60. ze względu na opisy zachowań seksualnych. Z tych samych przyczyn zakazano publikacji Zwrotnika Raka Henry’ego Millera.
Względy religijne zadecydowały o umieszczeniu na czarnej liście publikacji takich, jak: Cierpienia młodego Wertera Geothego (wzrost liczby samobójstw), Dekamron Boccaccia (na indeksie od 1559 roku), Książę Machiavellego, wspomniany już Manifest komunistyczny, Nowy wspaniały świat Huxleya, Rzeźnia numer 5 Vonneguta oraz najbardziej znane Szatańskie wersety Rushdiego.

Także w Polsce próbowano zakazać publikacji i rozpowszechniania książki Jana Grossa Złote żniwa, ze względu na antypolski charakter. Z kolei były minister edukacji (2007), Roman Giertych, chciał usunąć z listy lektur wiele pozycji, które należą do klasyki literatury polskiej i światowej. Na tym indeksie znalazł się Tras-Atlantyk i Ferdydurke Gombrowicza, Faust Goetheho, Proces Kafki, Inny świat Herlinga-Grudzińskiego, Zbrodnia i kara Dostojewskiego, oraz Jądro ciemności Conrada.
Warto zastanowić się też, czy jakiekolwiek ograniczenia przynoszą dobry skutek, czy raczej sprzyjają ograniczeniu wolności słowa. Bo to, co zakazane przyczynia się do wzbudzania niezdrowej ciekawości. Tego typu emocje rodzą się przy dyskusjach na temat nowego wydania „Mein Kampf” Adolfa Hitlera. Książka zakazana z powodu treści o wydźwięku ideologicznym, nazistowskim, rasistowskim. W Niemczech została opublikowana z obszernym komentarzem historycznym i licznymi przypisami.

Tydzień Zakazanych Książek ma na celu nie tylko uświadomienie, jak szkodliwa jest jakakolwiek cenzura, ale również wzbudzić zainteresowanie literaturą i zachęcić do świadomego czytania.

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Indeks_ksi%C4%85g_zakazanych
http://booklips.pl/wydarzenia/swietujemy-tydzien-zakazanych-ksiazek-2016/http://www.spidersweb.pl/rozrywka/2014/09/24/tydzien-ksiazek-zakazanych-najwazniejsze-ksiazki-ktore-cenzurowano-stulecia/http://www.obliczakultury.pl/gry/163-wydarzenia/2718-tydzien-ksiazek-zakazanych-2015
AN, IMCh