Od kilku lat, jesienią, odbywają się w Warszawie Targi Konserwacji i Restauracji Zabytków oraz Ochrony, Wyposażenia Archiwów, Muzeów i Bibliotek DZIEDZICTWO. Jest to wydarzenie skupiające archiwistów, muzealników, bibliotekarzy i konserwatorów zabytków. W tym roku w dniach 7-9 listopada odbyły się jubileuszowe 5. Targi. Wystawcy z Polski i zagranicy prezentowali kompleksowe rozwiązania służące ochronie dziedzictwa narodowego.

fot. K. Araszkiewicz

Targi są dla bibliotekarzy  okazją zobaczenia nowinek sprzętowych, specjalistycznych skanerów i innych urządzeń kopiujących czy służących konserwacji i ochronie zasobów bibliotecznych. Można z bliska obejrzeć działanie skanerów dziełowych, przyjrzeć się jak działa skaner z kolebką, zobaczyć skaner automatyczny, gdzie strony  przesuwa nadmuch powietrza,  czy podejrzeć działanie urządzenia skanującego dzieła sztuki.

Na Targach zawsze można zapoznać się z bieżącą ofertą dla bibliotek i archiwów, prezentującą materiały służące do konserwacji zasobów, specjalistyczne opakowania, maszyny czyszczące czy systemy pomiarowe i alarmowe przeznaczone do magazynów.

fot. K. Araszkiewicz

 

Imprezie towarzyszyły panele merytoryczne poświęcone teorii i praktyce ochrony zabytków muzealnych, archiwalnych i bibliotecznych.

Dla bibliotekarzy szczególnie interesująca była sesja zorganizowana przez Bibliotekę Narodową „Współczesne decyzje konserwatorskie w ochronie materiałów bibliotecznych: maksimum zachowania – minimum ingerencji”.  Prowadząca sesję Ewa Potrzebnicka zwróciła uwagę na skalę zmian zachodzących od wielu lat w metodyce prac konserwatorskich realizowanych w pracowniach polskich bibliotek. Biblioteki maja obowiązek zachowania posiadanych zbiorów ważnych z punktu widzenia ochrony dziedzictwa narodowego i kulturowego, bez wprowadzania zmian, co jest szczególnym problemem dla bibliotek, które nie posiadają własnych pracowni konserwatorskich. Bibliotekarze muszą mieć świadomość, że to oni ponoszą odpowiedzialność za wszystkie decyzje konserwatorskie, a nie konserwatorzy, którzy przedstawiają jedynie propozycje rozwiązań. Ingerencja w strukturę zabytkowego dokumentu jest uzasadniona tylko wtedy, gdy istnieje niebezpieczeństwo zniszczenia lub postępującej degradacji obiektu. W działaniach prewencyjnych bibliotekarze powinni zwrócić szczególną uwagę na warunki, w jakich przechowywane są zbiory, na korzystanie z opakowań ochronnych, specjalistycznych mebli, właściwego oświetlenia, na zabezpieczenia przeciwpożarowe i antywłamaniowe, a także przestrzeganie procedur udostępniania zasobów.

Metody konserwacji i ochrony cennych dokumentów przedstawiły specjalistki z polskich bibliotek posiadających zabytkowe zbiory. Sposoby ochrony cennych egzemplarzy  zbiorów specjalnych Biblioteki Jagiellońskiej omówiła Aleksandra Szalla-Klemann. Prelegentka zwróciła  uwagę na ogólnoświatowe tendencje w dziedzinie konserwacji zbiorów, dominujące też w ostatnich latach w polskim środowisku bibliotekarskim. Istotne znaczenie ma przede wszystkim  szeroko pojęta profilaktyka, jak najmniejsza ingerencja fizyczna w obiekty i strategiczne podejście do zabezpieczania całych kolekcji, a nie pojedynczych egzemplarzy.

Konserwację można podzielić na zapobiegawczą (preventive), ratunkową (remedial) i restauracyjną (restaurant). Okazją do sprawdzenia metod stosowanych do ochrony obiektów są projekty digitalizacji zbiorów. W przypadku Biblioteki Jagiellońskiej np.: projekt Patrimonium (realizowany wspólnie z BN), digitalizacja kolekcji Pruskiej Biblioteki Państwowej, czy działania związane z Jagiellońską Biblioteką Cyfrową, dla których to projektów celem jest wykonanie czytelnych cyfrowych kopii obiektów. Zastosowanie najprostszych zabiegów konserwatorskich, odkurzanie, podklejanie i prostowanie stron w celu umożliwienia bezpiecznego skanowania i czytelności tekstu też jest formą zabezpieczenia kolekcji. Tego rodzaju czynności, jak czyszczenie, podklejanie przerwanych stron, muszą być wykonywane profesjonalnie, przez wyszkolonych pracowników.

Slajd obrazujący konserwację zachowawczą rękopisu, podklejenie pęknięcia i wyprostowanie umożliwiające skanowanie. fot. T. Gumołowska

Ciekawe doświadczenia z prac nad ochroną i konserwacją jednego z najcenniejszych księgozbiorów wśród bibliotek publicznych w Polsce przedstawiła Dorota Jutrzenka-Suprym w prezentacji „Nowe odkrycia w znanym księgozbiorze. Konserwacja zachowawcza zabytkowego księgozbioru Biblioteki Elbląskiej: podsumowanie dotychczasowych działań i wnioski na przyszłość”. Zwrócony po wielu latach cenny zbiór inkunabułów i starych druków trafił z powrotem do Biblioteki Elbląskiej w 2006 r., do wyremontowanych i zmodernizowanych klimatyzowanych pomieszczeń magazynowych. W celu właściwego zaopiekowania się zbiorem utworzono pracownię konserwacji zbiorów. Dofinansowanie z MKiDN z realizacji trzech projektów konserwacji zachowawczej pozwoliło na wyposażenie pracowni w najnowsze urządzenia i narzędzia do badań techniki wykonania i diagnostyki zniszczeń obiektów. Analiza zbioru umożliwiła dokładną i całościową ocenę jego stanu.  Wykwalifikowany zespół konserwatorski, wspomagany przez absolwentów i studentów tej specjalizacji, wykonał ocenę stanu zachowania wraz z dokumentacją fotograficzną, ekspertyzę mikrobiologiczną pomieszczeń i wyselekcjonowanych książek, konserwację zachowawczą woluminów poddanych ocenie oraz opakowania ochronne. W celach dokumentacyjnych stworzono bazę danych obejmującą nie tylko dane bibliograficzne książki, ale opisano każdy wolumin w kilku aspektach (dane o zapiskach i znakach proweniencyjnych, technice wykonania i formie oprawy, informacje o cechach wyjątkowych) oraz opisano stan zachowania i oceniono wg typu zniszczeń (mechanicznych, fizykochemicznych, mikrobiologicznych). Każda książka otrzymała swoją dokumentację fotograficzną obejmującą zdjęcia obu stron oprawy, grzbietu, krawędzi bloku, kart tytułowych, zapisków, ciekawostek. Baza taka nie tylko dała obraz całego stanu kolekcji, pozwalający na zaplanowanie kolejnych prac konserwatorskich,  ale umożliwiła różnego rodzaju przedsięwzięcia czy to digitalizacyjne, czy badania proweniencyjne, historyczne, tworzenie wystaw tematycznych. Dwie istotne sprawy, na które położyła nacisk prelegentka, to promocja księgozbioru w technikach tradycyjnych i multimedialnych oraz świadomość, że proces konserwacji nie kończy się wraz z zamknięciem projektu. Ograniczony zakres działań konserwacyjnych jest możliwy w sytuacji, kiedy woluminy nie pełnią już funkcji „książki udostępnianej z półki”, a dostęp do nich zapewnia kopia cyfrowa. Digitalizacja ma tu ogromne znaczenie, zarówno jako forma ochrony oryginału jak i zachowania jego treści i obrazu formy.

fot. K. Araszkiewicz

O konserwacji zachowawczej w odniesieniu do druków nowszych mówiła Agata Lipińska z Biblioteki Narodowej, podkreślając charakterystyczny dla Narodowej problem, czyli wielomilionowość zasobu bibliotecznego i skalę wszelkich podejmowanych zamierzeń profilaktycznych i konserwatorskich.  W latach 2007-17 poddano odkwaszeniu bezwodnemu w technologii Bookkeeper ok. 800 tysięcy książek. W technologii wodnej odkwaszane są natomiast zbiory w postaci arkuszy, nieoprawione gazety, afisze, mapy, druki muzyczne. Od 2005 r. odkwaszono ponad 4 mln kart, co pokazuje ogrom działań. Pracownie odkwaszania masowego są częścią Instytutu Konserwacji Zbiorów Bibliotecznych.

Dewizą właściwie wszystkich działań konserwacyjnych w stosunku do zbiorów bibliotecznych pozostaje: „po pierwsze – nie szkodzić”.

fot. K. Araszkiewicz

W ramach wykładów towarzyszących: odbyła się pierwszego dnia Targów prelekcja dr. inż. Wojciecha Głuszewskiego z Centrum Badań i Technologii Radiacyjnych Instytut Chemii i Techniki Jądrowej w Warszawie pt. „ Maria Skłodowska-Curie prekursorką radiacyjnych metod konserwacji obiektów o znaczeniu historycznym”. Wykład ciekawy dla wszystkich zainteresowanych nie tylko konserwacją zabytków, ale też osiągnięciami naszej wielkiej noblistki, której 150. rocznicę urodzin właśnie obchodzimy w tym roku.

Maria Skłodowska –Curie w roku 1929 w biuletynie Francuskiej Akademii Nauk opublikowała pracę zatytułowaną „Sur l’etude des courbes de probabilite relatives a l’action des rayons X sur les bacilles”. Przedstawiła wówczas po raz pierwszy krzywe tzw. radiacyjnej inaktywacji, czyli zależności między przeżywalnością bakterii a wielkością pochłoniętej dawki promieniowania. Pomysł uczonej na zimną sterylizację został praktycznie wykorzystany dopiero 40 lat później do wyjaławiania wyrobów medycznych produkowanych z tworzyw polimerowych. Technika radiacyjna szybko znalazła również zastosowanie do dezynsekcji i dezynfekcji obiektów o znaczeniu historycznym. Wiele przedmiotów (najczęściej drewnianych) w bardzo złym stanie może być poddane tzw. radiacyjnej konsolidacji. Proces konserwacji polega na nasączeniu drewna roztworem polimeru w monomerze a następnie radiacyjnie indukowanej polimeryzacji i sieciowaniu kompozytu drewno/polimer. W wykładzie podsumowano wyniki współpracy autora z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (IAEA) i pracownią konserwacji dzieł sztuki Nucleart w Grenoble. Opisano również polskie przykłady zastosowania promieniowania jonizującego do wyjaławiania obiektów historycznych dla: Muzeum na Majdanku, Muzeum Katyńskiego oraz Muzeum Marii Skłodowskiej–Curie w Warszawie.

Wykład był zapowiedzią monografii “Uses of Ionising Radiation for Conservation for Tangible Cultural Heritage”, którą pod redakcją Johna Havermansa wyda w tym roku IAEA. W tej zbiorowej publikacji na podstawie wiedzy ekspertów z całego świata po raz pierwszy opisano możliwości i ograniczenia technik radiacyjnych w konserwacji obiektów ważnych dla dziedzictwa kulturowego.

Strona Targów:  http://www.targidziedzictwo.pl/

MM, KA

Reklamy