Wśród ostatnio wprowadzonych do Biblioteki Cyfrowej PW obiektów znalazły się czasopisma z okresu międzywojennego – Przegląd Elektrotechniczny (z lat 1937 i 1938 – kontynuacja zdigitalizowanych już roczników wcześniejszych), a także czasopisma naukowe z XX w. – Biuletyn Polskiego Towarzystwa Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej (1959-1963),  Metody Komputerowe w Inżynierii Lądowej (z lat 1990-2001) oraz Mechanika w Lotnictwie z lat 1992-2010 – wydawnictwo seryjne Polskiego Towarzystwa Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej.

Ciekawą publikacją jest zdigitalizowana ostatnio  skromna odbitka z 1915 r. z czasopisma matematyczno-fizycznego „Wektor” – „Obserwatorium Magnetyczne w Świdrze pod Warszawą„, autorstwa przedwojennego profesora Politechniki Warszawskiej Stanisława Kalinowskiego. Profesor Kalinowski (1873-1946) był profesorem nadzwyczajnym od 1921 r., a od 1936 r. profesorem zwyczajnym w Katedrze Fizyki na Wydziale Chemicznym PW. Był twórcą Pracowni Fizycznej i organizatorem Wolnego Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Był też Rektorem Wolnej Wszechnicy i współzałożycielem i przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Profesor był nie tylko naukowcem, ale też działaczem społecznym, redaktorem i prezesem Polskiego Związku Nauczycielskiego, senatorem i posłem.

We wspomnianej publikacji Stanisław Kalinowski opisał dzieje powstania pierwszego na ziemiach polskich obserwatorium magnetycznego, którego to obserwatorium był założycielem. Jak doszło do powstania obserwatorium w Świdrze? Otóż na początku XX w. Instytut Carnegiego w Waszyngtonie zainaugurował wielką akcję badania magnetyzmu ziemskiego. W celu sporządzenia map magnetycznych trzeba było pokryć glob siecią punktów pomiarowych. Amerykanie wysłali swoje ekspedycje w najdalsze zakątki Ziemi i zaprosili do współpracy uczonych z całego świata. Profesor Kalinowski uważał, że w tej sprawie Polska, a właściwie społeczeństwo polskie,  musi zdobyć się na wysiłek stworzenia własnego ośrodka badawczego. W 1911 r. napisał odezwę pt. „W pilnej sprawie naukowej”, zwracając się do społeczeństwa o pomoc. Trzy lata później ruszyły prace budowlane.

Obserwatorium powstało w ciągu czterech lat od rozpoczęcia starań o jego utworzenie, ukończone zostało wiosną 1915 roku. W artykule profesor Kalinowski  wymienił wszystkie instytucje i osoby prywatne, które przyczyniły się finansowo do powstania obserwatorium w Świdrze, a były wśród nich m.in. Kasa Pomocy im. J. Mianowskiego, która wyłożyła ok. 18 tys. rubli, z czego 3 tys.  na zakup gruntu pod obserwatorium, Komisja Fizjograficzna Krakowskiej Akademii Umiejętności – 200 rubli, sam Stanisław Kalinowski – 1000 rubli, hrabia Maurycy Zamoyski – 2000 rubli, Józef Natanson – 1750 rubli. Byli też ofiarodawcy skromniejsi, np. V klasa Szkoły Konopczyńskiego, która dała 3,5 rubla. Stanisław Kalinowski odnotował też wszystkie wydatki na powstające Obserwatorium, m.in. 6714,55 rubli na przyrządy, 2832,89 na pensje (asystentka, woźny, rachmistrz, kopiowanie krzywych w Poczdamie, stróż w Milanówku), 11800 rubli na budowę trzech domów w Milanówku. Profesor opisał dokładnie rozmieszczenie budynków obserwatorium, odległość od stacji kolejowej w Świdrze i od dróg kołowych, a także konstrukcje samych budynków, w kontekście wpływu czynników zewnętrznych na prowadzone pomiary.

Budynek przyrządów samopiszących

Wśród budynków znalazł się też „minimalnych rozmiarów” (ze względu na brak funduszy) dom mieszkalny, w którym na parterze znajdowało się mieszkanie dla woźnego (pokój z kuchnią) i 3 pokoje na piętrze, z których większy stanowił właściwie biuro Obserwatorium, a dwa mniejsze pełniły rolę pokoi gościnnych, z których mogli korzystać pracownicy prowadzący badania w przypadku przedłużającej się pracy. Dom był skanalizowany, a duży taras na dachu zaprojektowano z myślą o prowadzeniu w przyszłości obserwacji.

Budynek mieszkalny

Obserwatorium jako pierwsze w Polsce badało natężenie pola magnetycznego Ziemi i elektryczność atmosfery. Placówka cieszyła się opinią jednej z najlepszych w Europie. Profesor prowadził Obserwatorium do ostatnich dni życia – zmarł 25 marca 1946 r., pochowany został na cmentarzu w Otwocku. Więcej o profesorze Kalinowskim można dowiedzieć się m.in. ze znajdujących się  Bibliotece Cyfrowej PW – biografii Stanisław Kalinowski (1873-1946)” (z serii „Sylwetki profesorów Politechniki Warszawskiej”) oraz planszy biograficznej jemu poświęconej.

Plansza biograficzna

Obserwatorium Geofizyczne im. Stanisława Kalinowskiego działa do dziś, kontroluje  zanieczyszczenia powietrza i jego radioaktywność, zajmuje się badaniami elektryczności atmosfery.

 

Źródła:

Obserwatorium Magnetyczne w Świdrze pod Warszawą

Stanisław Kalinowski (1873-1946)

Stanisław Kalinowski (1873-1946). Plansza biograficzna

Kałuszko, Jacek. Świder między biegunami

https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanislaw_Kalinowski_(1873-946)

Biogram Stanisława Kalinowskiego w Internetowym Polskim Słowniku Biograficznym

Obserwatorium Geofizyczne w Świdrze. W: EduScience

https://www.igf.edu.pl/swider.php

MM

Reklamy