bibliotherapy
Autor Shelley Rodrigo https://www.flickr.com/photos/puptoes74/4781038620/in/photostream/

Termin biblioterapia pochodzi od dwóch greckich słów : biblionksiążka i therapeoleczę, tworząc najprostszą definicję biblioterapii: leczenie książką.

Chociaż pojęcie „biblioterapia” zostało po raz pierwszy użyte przez S. McChorda Crothers’a w jednym z jego artykułów w „Atlantic Month” w 1916 r., a samo hasło zamieszczono w Oxford English Dictionary w 1920 r., to jednak początki biblioterapii sięgają już czasów starożytnych. Świadczyć może o tym słynny napis nad wejściem do biblioteki Ramzesa II w egipskich Tebach z XIII wieku p.n.e., który brzmiał „Psyches iatreion” – „Lecznica dla duszy”. Słynne baśnie i opowiadania Szeherezady, znane jako „Księga tysiąca i jednej nocy„, jak głosi legenda, powstały  w celu wyleczenia okrutnego sułtana z depresji. Sułtan, przekonany o niewierności kobiet, po nocy poślubnej pozbawiał życia każdą ze swoich żon. Żeby uniknąć losu poprzedniczek, Szeherezada opowiada mu wymyślone przez siebie historie, nie kończąc ich nad ranem, aby w ten sposób, pobudzając jego ciekawość, odwlec wykonanie wyroku o kolejny dzień. W ostateczności opowieści Szeherezady uleczyły duszę sułtana i pozostała ona jego jedyną małżonką. Baśnie te pochodzą z IX/X w. i są zaliczane do arcydzieł literatury światowej. Natomiast w kairskim szpitalu Al-Mansur w XIII wieku n.e. jako część leczenia stosowano czytanie Koranu. Z kolei na terenie Europy w XVIII wieku czytanie chrześcijańskich tekstów religijnych należało do programów leczenia pacjentów chorych psychicznie. W 1802 r. amerykański lekarz, pisarz i pedagog Beniamin Rush w celach terapeutycznych zalecał czytanie książek świeckich. Wystosował on również list do rady dyrektorów szpitala dla umysłowo chorych w Pennsylvanii, w którym zalecał nakładanie na pacjentów obowiązku czytania książek oraz prowadzenie z nimi rozmów o tym, co przeczytali. John Minson Galt, znany amerykański lekarz, jako pierwszy napisał artykuł na temat leczenia pacjentów chorych psychicznie poprzez biblioterapię, oczywiście nie używając jeszcze wtedy tego pojęcia (O czytaniu, odpoczynku i rozrywkach osoby chorej umysłowo – 1853). Uważał on czytanie  za jeden z najlepszych środków terapeutycznych w leczeniu pacjentów z zaburzeniami psychicznymi. Przyczynił się do tego, że w połowie XIX wieku w każdym większym szpitalu psychiatrycznym znajdowała się biblioteka dla pacjentów i były one dość pokaźne. Dostarczano do nich gazety i czasopisma w dużych ilościach, a powieści Sir Waltera Scotta cieszyły się dużą popularnością. Galt powoływał się na raport brytyjski z 1844, w którym użyto stwierdzenia:

„[…] żadna placówka nie powinna być pozbawiona biblioteki. Książki, rozsądnie wybrane, szczególnie te, które nie prowokują rozkwitu istniejących już myśli chorobowych, są ważnym elementem pracy nad krzewieniem szczęśliwego i pogodnego stanu umysłu.

W 1923 roku American Library Association wydała pierwsze na świecie instrukcje na temat selekcji zbiorów dla pacjentów szpitali oraz zalecenia dla bibliotekarzy szpitalnych, z których wynikało, że bibliotekarz powinien chorego wstępnie informować o książkach, tak jednak, aby pacjentowi pozostawić prawo swobodnego wyboru.

W 1982 roku Helen Elser opublikowała „Bibliotherapy in practice”, w której podzieliła się doświadczeniami zdobytymi podczas pracy biblioterapeutycznej z pacjentami, rozpoczętej około 1965 roku. Projekt miał miejsce w Danvers State Hospital w Massachusetts i skupiał się wokół koncepcji wykorzystania wybranych materiałów do czytania jako narzędzia terapeutycznego. Był to jedyny projekt w tym czasie, który częściowo finansowano z funduszy federalnych. W trakcie tych badań Elser zauważyła, że dużo lepiej wybierać krótkie utwory, takie jak wiersze Frosta – „Droga nie wybrana”, „Jestem nikim, kim jestem” czy też Emily Dickinson – „Lodger”. Okazało się, że ze względu na ograniczoną uwagę pacjentów, właśnie te krótkie, proste, łatwe do zrozumienia utwory, mające wiele znaczeń, wywoływały różne interpretacje i emocje, do których mogli odnieść się badani. Ze względu na to jak pacjenci reagowali na bardzo różne rodzaje podejść i technik,  Elser podzieliła ich na grupy według wieku i innych kategorii. Były to trzy podstawowe grupy: pacjenci ze schizofrenią, geriatryczni i młodzież. Można  o tym przeczytać w artykule Bibliotherapy in practice.

Podczas  I wojny światowej książki o treści religijnej i rozrywkowej dostarczano pacjentom szpitali wojskowych. Akcję prowadziło Brytyjskie Towarzystwo Czerwonego Krzyża oraz Zakon św. Jana, tworząc w ten sposób biblioteki szpitalne. W Polsce takie biblioteki zaczęły powstawać na przełomie XIX i XX wieku, a po raz pierwszy określenie „biblioterapia” ukazało się na łamach krakowskiego „Czasu” – użył go prof. Franciszek Walter. W tym samym roku ukazała się praca Jana Stanisława Bystronia „Publiczność literacka”, w której czytamy:

„[] literatura w niektórych swych postaciach może mieć znaczenie terapeutyczne, może czasem oddziaływać jak szczepienie ochronne, czasem może być psychoanalitycznym oczyszczeniem, katharsis.”

Jednakże już wcześniej książka była jednym z najcenniejszych narzędzi walki o zachowanie integracji oraz tożsamości narodowej Polaków, będących pod zaborami – „ku pokrzepieniu serc”. Książka, jawna bądź konspiracyjna, decydowała o życiu duchowym narodu. Stanowiła ona narzędzie wyjątkowej kulturoterapii, leczącej Polaków skazanych na niewolę. Jedna z najwcześniejszych wzmianek o bibliotekach szpitalnych w Polsce to opis szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie z 1927 roku (pisze o tym Wanda Kozakiewicz w „Czytelnictwo chorych” wyd. SBP,  Warszawa1968, s. 27.), gdzie lekarz naczelny zawiadamia o powstaniu biblioteki liczącej 5000 tomów. Największy rozwój biblioterapii w Polsce przypada na lata po II wojnie światowej. W 1985 roku na Wydziale Bibliotekarskim Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu powstała specjalizacja biblioterapeutyczna. Natomiast w 1997 roku nauczyciele i absolwenci tej specjalizacji założyli Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne. Głównym celem organizacji stała się konsolidacja środowisk zainteresowanych biblioterapią, popularyzacja tej dziedziny działalności, doskonalenie zawodowe osób zajmujących się biblioterapią, sporządzanie i publikowanie materiałów pomocniczych. Towarzystwo wydaje kwartalnik „Biblioterapeuta”, na łamach którego publikowane są artykuły naukowe o szerokiej tematyce kulturalnej i literackiej oraz z zakresu biblioterapii, edukacji i wspierania osób z niesprawnością.

Obecnie biblioterapia stosowana jest z powodzeniem w terapii pedagogicznej, a także jako metoda wspomagająca w psychologii, psychiatrii i  medycynie. Wyodrębnienia rodzajów biblioterapii podjęła się Rhea Joyce Rubin, która była prekursorką biblioterapii wychowawczo-rozwojowej. Była ona zdania, że anachronizmem jest ograniczenie biblioterapii tylko do klinicznej, czyli traktowanie jej wyłącznie jako sposobu leczenia, podczas  gdy  głównie  powinna  być  drogą  do  samorealizacji  człowieka. W pracy zatytułowanej „Bibliotherapy Sourcebook” określa trzy rodzaje biblioterapii:

  • Biblioterapia kliniczna – która skierowana jest do osób chorych fizycznie lub psychicznie z problemami emocjonalnymi lub behawioralnymi.  Polega na stosowaniu odpowiednio dobranej literatury w grupach pacjentów, cierpiących na taką samą chorobę lub pracy indywidualnej z cierpiącą osobą. Zajęcia mogą być prowadzone w klinikach, szpitalach lub w domu chorego. Terapię prowadzone są wspólnie przez lekarza i biblioterapeutę, którzy dobierają odpowiednie materiały czytelnicze. Za główny cele tego typu terapii uważa się  zmianę sytuacji psychologicznej pacjenta, zaakceptowanie choroby, pobudzenie chęci wyzdrowienia.
  • Biblioterapia ogólnorozwojowa zwana wychowawczą – adresowana jest do osób zdrowych, ale borykających się z różnymi istotnymi dla nich problemami, np. lękami, odrzuceniem, izolacją społeczną. Stosuje się w niej głównie książki dydaktyczne i wyobrażeniowe. Skierowana może być do różnych odbiorców: dzieci, młodzieży, dorosłych, seniorów. Najistotniejszym celem spotkań jest wspieranie rozwoju i samorealizacji oraz dawanie uczestnikom warsztatów  wsparcia na drodze do osiągnięcia „spokoju wewnętrznego” i poczucia bezpieczeństwa.
  • Biblioterapia instytucjonalna – prowadzona jest w instytucjach medycznych, wychowawczych oraz resocjalizacyjnych. Jej celem jest przekazywanie informacji, wspieranie rehabilitacji, rekreacji i resocjalizacji. Prowadzą ją współpracujący ze sobą lekarze, psychologowie, pedagodzy-biblioterapeuci.

14 listopada obchodzimy Ogólnopolski Dzień Biblioterapii – to rocznica zarejestrowania Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego. W tym roku hasłem przewodnim jest „Otwórz książkę, otwórz umysł„.

 

O biblioterapii pisałyśmy także na naszym blogu https://bgpw.wordpress.com/2017/11/14/ogolnopolski-dzien-biblioterapii-14-listopada/

 

Źródła

http://www.biblioterapiatow.pl/ dostęp dnia 14 listopada 2018

https://pl.wikipedia.org/wiki/Biblioterapia dostęp dnia 14 listopada 2018

https://pl.wikipedia.org/wiki/Arteterapia dostęp dnia 14 listopada 2018

http://www.biblioterapia.info/historia-biblioterapii.php dostęp dnia 14 listopada 2018

Benjamin Rush and John Minson Galt, II: Pioneers of Bibliotherapy in America, Bull Med Libr Assoc. 1965 Oct; 53(4): 510–526.

Helen Elser: Bibliotherapy in practice, Library Trends, v30 n4 p647-59 Spr 1982

Irena Borecka: Biblioterapia.  Teoria  i  praktyka.  Poradnik,  Wydawnictwo  SBP,  Warszawa 2001

https://pl.wikipedia.org/wiki/Ksi%C4%99ga_tysi%C4%85ca_i_jednej_nocy dostęp dnia 14 listopada 2018

Wanda Kozakiewicz: Czytelnictwo chorych” wyd. SBP,  Warszawa 1968, s. 27. http://bbc.uw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=682

Irena Borecka: artykuł Bibliotekarz – biblioterapeuta, Poradnik Bibliotekarza 1991, nr 6, s. 13-15 http://pliki.sbp.pl/ac/2703_Por_Bibl_1991_06.pdf dostęp dnia 14 listopada 2018

Wiktor Czernianin, Halina Czernianin, Kiriakos Chatzipentidis: Podstawy współczesnej biblioterapii Podręcznik akademicki, Instytut Psychologii Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Wrocław 2017 http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/79760/Podstawy_wspolczesnej_biblioterapii.pdf dostęp dnia 14 listopada 2018

http://ifp.univ.rzeszow.pl/dydaktyka/dydaktyka_9/Monika_Lach_D9.pdf dostęp dnia 14 listopada 2018

Monika Lach: Biblioterapia w pracy nauczyciela, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego, Seria Filologiczna, ZESZYT 86/2014 http://ifp.univ.rzeszow.pl/dydaktyka/dydaktyka_9/Monika_Lach_D9.pdf dostęp dnia 14 listopada 2018

Rhea Joyce Rubin: Bibliotherapy Sourcebook, London: Phoenix, 1978

Rhea Joyce Rubin: Uses of Bibliotherapy in Response to the 1970s https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/7076/librarytrendsv28i2j_opt.pdf?sequence=1 dostęp dnia 14 listopada 2018

Margaret E. Monroe,  Rhea Rubin: Bibliotherapy: Trends in the United States, IFLA Conference, Washington, D.C., November 1974, Sub-Sectior, of Libraries in Hospitals 1974 https://eric.ed.gov/?q=Bibliotherapy+in+Practice&ft=on&id=ED107284 https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED107284.pdf dostęp dnia 14 listopada 2018

Zachęcam także do przeczytania artykułu Barbary Janczak „Biblioterapia – teoria a praktyka”, który ukazał się w EBIB Nr 1/2004 (52), http://www.ebib.pl/2004/52/janczak.php dostęp dnia 14 listopada 2018

IMCh