Wpływ epidemii Covid-19 na biblioteki na całym świecie wykracza daleko poza brak możliwości wypożyczania książek czy korzystania z nich na miejscu.
Zamykanie bibliotek publicznych dotyka społeczności lokalne – nawet jeśli zamknięcie to jedyny sposób na zapewnienie ludziom bezpieczeństwa. W Stanach Zjednoczonych gdzie biblioteki publiczne pełnią usługi w bardzo szerokim zakresie informacyjnym (np. system informacji o aktualnych ofertach pracy), oferują korzystanie z Internetu tym, których na to nie stać, czy po prostu dają możliwość przebywania w ciepłych, przyjemnych pomieszczeniach, jest to sytuacja niezwykła i dotkliwa dla części społeczności. Kiedy stacjonarne oddziały zostały zamknięte, wiele bibliotek  oferuje bogactwo treści cyfrowych tym, którzy mają dostęp do Internetu. Posiadacze kart mogą korzystać z wypożyczeń ebooków i aplikacji online, sesji czytania on-line czy korzystania z innego rodzaju zasobów (filmy, muzyka, gry), oferowanych przez ich lokalne biblioteki. Przedłużane są daty zwrotu książek, eczytników i daty ważności kart bibliotecznych. 24 marca Internetowe Archiwum ogłosiło, że tworzy „National Emergency Library”, zawieszając listy oczekujących (mogą korzystać wszyscy chętni bez oczekiwania na 1 wolny dostęp do publikacji) na 1,4 miliona książek w cyfrowej wypożyczalni. Organizacja ogłosiła, że zawieszenie będzie obowiązywać do 30 czerwca lub do końca amerykańskiego stanu wyjątkowego.

Biblioteki podczas epidemii nie są w stanie zaproponować zwykłych usług, ale starają się w nowej rzeczywistości zaoferować coś innego. Jednocześnie muszą planować jak  poradzić sobie po pandemii w czasie nieuchronnej recesji gospodarczej. Według raportu ALA z 2010 r. w  bibliotekach w 24 stanach zmniejszono fundusze podczas recesji pod koniec 2000 roku. Prognozy na przyszłość nie są dobre – nadwyżka coraz bardziej zdesperowanych ludzi, niedofinansowanie, a więc zmniejszony personel biblioteki i utrata dodatkowych wspomagających funduszy w czasie kiedy biblioteki będą bardzo potrzebne. Zwolennicy bibliotek mają nadzieję, że zamknięcia spowodowane epidemią koronawirusa zwiększą świadomość potrzeby usług oferowanych przez biblioteki stacjonarne.

Wybuch epidemii koronavirusa ma zasięg globalny. Wszędzie personel bibliotek wszelkiego typu, lokalizacji geograficznych i rozmiarów usiłuje jakoś działać w kryzysie zdrowia publicznego i blokadzie kontaktów społecznych.

Co mogą zrobić w tej sytuacji biblioteki?

American Library Association opracowało stronę „Przygotowanie do pandemii”, która zaleca uwzględnienie w polityce bibliotecznej aspektów dotyczących kryzysu zdrowotnego.

Biblioteki opracowują plany działań w czasie epidemii. New Jersey State Library przygotowała publikację „Librarian’s Disaster Planning and Community Resiliency Guide”, która ma pomóc bibliotekom rozważyć plan reagowania na katastrofy, szczególnie w stanie kryzysu zdrowia publicznego. American Library Association 27 marca 2020 r. opublikowało zalecenia „Jak odkażać zbiory w pandemii”, zawierającą odpowiedzi na niektóre pytania zadawane przez wielu pracowników bibliotek. Kluczowy punkt to: „Najłatwiejszym, najbezpieczniejszym i najtańszym środkiem dezynfekującym jest czas”.

Biblioteki współużytkują swoje zasoby i starają się za pośrednictwem swoich stron internetowych przekazać użytkownikom wiarygodne i dokładne informacje dotyczące rozwoju epidemii, zaleceń, środków ostrożności, dostosowane do różnych grup wiekowych. Najczęstsze odesłania to linki do Centrów Kontroli Chorób, Światowej Organizacji Zdrowia oraz zaleceń lokalnych czy stanowych departamentów zdrowia.

Wspomniana strona „Pandemic Preparedness” American Library Association obejmuje m.in. „Tematy, które należy uwzględnić w indywidualnych regulaminach dotyczących bibliotek”.

Pandemia to wybuch choroby, która występuje na dużym obszarze geograficznym i dotyka wyjątkowo dużej części populacji. (Merriam-Webster Online). Strona ALA zawiera informacje na temat przygotowań do pandemii, w tym sugestie dotyczące polityki specyficzne dla biblioteki oraz bardziej uniwersalne zalecenia dotyczące edukacji, zapobiegania i przygotowywania się na okres pandemii.
Poniżej znajdują się przykłady tematów, które należy uwzględnić w indywidualnej polityce bibliotecznej dotyczącej zapobiegania chorobom i / lub pandemii oraz gotowości działań w jej trakcie – po upewnieniu się, że są one spójne z polityką organu zarządzającego biblioteką:

  • Kryteria zamknięcia biblioteki
  • Zasady  dotyczące pracowników w zakresie zwolnień lekarskich, płac i spraw finansowych, pracy w domu
  • Obowiązkowa dokumentacja procedur lub szkolenia, aby zapewnić przejęcie zadań realizowanych przez chorych pracowników
  • Zasady dystansowania społecznego – np. plan rozstawienia sprzętów, biurek i krzeseł, aby ludzie nie siedzieli blisko siebie, ograniczenie liczby osób, które mogą wejść w danym momencie do pomieszczenia, zasady korzystania z wieszaków i szafek, używanych przez pracowników ( a także użytkowników), gdzie trzymają swoje rzeczy, oddzielone od innych
  • Zapewnienie masek i rękawiczek oraz innych środków ochrony indywidualnej i przeprowadzenie szkoleń personelu w zakresie ich zdejmowania i usuwania.
  • Normy dotyczące czyszczenia łazienek, balustrad i klamek do drzwi, telefonów, klawiatur, skanerów oraz stanowisk pracy, opróżniania koszy na śmieci itp.
  • Ustalenie harmonogramu zaspokojenia krytycznych potrzeb placówki, jeśli biblioteka jest zamknięta na dłuższy czas
  • Plan komunikacji w celu dotarcia do personelu i komunikacji ze społecznością odbiorców.
  • Sposoby dalszego świadczenia usług informacyjnych dla społeczeństwa, takich jak zdalnie korzystanie ze zbiorów cyfrowych, dostęp do materiałów online i bieżąca rozbudowa innych zasobów online

Jak sobie radzą biblioteki akademickie podczas zamknięcia siedzib w okresie pandemii?

Usługi biblioteczne zostały przeniesione do strefy online, na ile to możliwe. Terminy zwrotu wypożyczeń, daty ważności kont zostały przedłużone.

W Uniwersytecie Harvard pracownicy biblioteki są dostępni za pośrednictwem czatu w wyznaczonych godzinach. W MIT dostępnych jest 18 ekspertów odpowiadających na pytania, specjalistów z różnych  dziedzin naukowych oraz bibliotek i informacji naukowej, odpowiadający na pytania zarówno w kwestiach naukowych jak i  dotyczące korzystania z zasobów biblioteki.
Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania oraz zadanie własnych, możliwe jest przy użyciu opcji ‚Zapytaj bibliotekarza’. Dla pracowników dydaktycznych przygotowane zostały wskazówki dotyczące nauczania w wirtualnych salach lekcyjnych. Studenci i badacze mogą testować aplikacje do nauki zdalnej. Dostępne są zasoby naukowych baz elektronicznych, repozytorium i inne zbiory cyfrowe.
Niektórzy wydawcy udostępniają dodatkowo swoje treści bezpłatnie, o czym użytkownicy mogą dowiedzieć się z przewodnika po zasobach otwartego dostępu. Użytkownicy MIT mogą zamówić
materiały potrzebne do wsparcia nauki online i pracy zdalnej.

W polskich bibliotekach akademickich też jest zazwyczaj dostępna forma kontaktu „Zapytaj bibiotekarza’, w BUWie uruchomiony został czat.

Rada Wykonawcza Konferencji Dyrektorów Bibliotek Akademickich Szkół Polskich, jako instytucji odpowiedzialnych za zapewnienie rzetelnych i legalnych źródeł wiedzy, zaapelowała o podjęcie działań mających na celu rozszerzenie dostępu do źródeł elektronicznych i umożliwienie jak najszerszemu gronu studentów i pracowników dydaktyczno-naukowych zdalnego dostępu do podręczników na czas ograniczenia dostępu do zasobów tradycyjnych. Chodzi o to by instytucje odpowiedzialne za organizację i prawidłowe funkcjonowanie szkolnictwa wyższego podjęły konkretne działania m.in. renegocjowanie zawartych kontraktów na dostawę zasobów informacyjnych w celu ich czasowego rozszerzenia.
W warunkach przymusowej izolacji i konieczności nauki zdalnej przez studentów brak możliwości korzystania z podręczników i wydawnictw naukowych wpłynie negatywnie na jakość kształcenia. Rada zadeklarowała pomoc w ustaleniu listy potrzeb dostępu do elektronicznych zasobów literatury naukowej i dydaktycznej.

Stowarzyszenie EBIB popierając apel, zwróciło uwagę, iż w naszych uczelniach powstają teraz ogromne ilości zasobów edukacyjnych i ważne jest uświadomienie dydaktykom, że mogą je udostępniać na wolnych licencjach, dzięki czemu inni dydaktycy i studenci będą mogli z nich korzystać, modyfikować i rozpowszechniać.

Biblioteki muszą być też przygotowane na ponowne otwarcie w którymś momencie siedzib i tradycyjnych zasobów dla użytkowników, ale w zmienionej sytuacji. Powinny mieć opracowany plan otwarcia swoich pomieszczeń zarówno dla pracowników, jak i później użytkowników w nowych warunkach, przygotowane zasady pracy i regulaminy korzystania z zasobów, poruszania się po obiekcie, korzystania z pomieszczeń. Muszą planować wyposażenie w dodatkowe, poza indywidualnymi środkami ochrony (rękawiczki, płyny dezynfekcyjne, maseczki) zabezpieczenia dla pracowników, takie jak szyby ochronne dla dyżurnych bibliotekarzy, ozonowane wrzutnie książek, liczniki na bramkach wejściowych regulujące limit wpuszczanych czytelników itp.

W obecnej sytuacji wydaje się, że zapewnienie dostępu on-line nie tylko do komercyjnych baz naukowych, ale wszelkich zasobów cyfrowych,  potrzebnych studentom i badaczom, a także bieżący rozwój tych zasobów, może być głównym zadaniem bibliotek na długi czas.

Z ostatniej chwili – opublikowane zostały opracowane przez Ministerstwo Rozwoju w konsultacji z GIS (28.04.2020) wytyczne dla funkcjonowania bibliotek w trakcie epidemii COVID-19 w Polsce.

Źródła:

„Pandemic Preparedness” American Library Association:

blog.archive.org

Covid-19’s Impact on Libraries goes beyond books.

New York Public Library

Libraries and the Coronavirus; Evolving Informaton and Resources

Harvard Library

MIT Libraries 

EBIB

Apel Rady Wykonawczej Konferencji Dyrektorów Bibliotek Akademickich Szkół Polskich

Wytyczne Ministerstwa Rozwoju dla funkcjonowania bibliotek w trakcie epidemii COVID-19 w Polsce

 

MM